De mandoline

De mandoline bestaat al honderden jaren en wordt in talloze landen bespeeld. Het is echter nog een relatief onbekend muziekinstrument vergeleken met de gitaar of de piano. In dit artikel leggen we uit wat de mandoline precies voor instrument is, hoe hij wordt bespeeld en waar hij vandaan komt.

Wat is een mandoline?

De mandoline is een snaarinstrument uit de luit familie. De meeste mandolines zijn voorzien van vier sets dubbele metalen snaren; in totaal acht snaren dus. Deze zijn twee aan twee gestemd, op dezelfde manier als een viool: G – D – A – E. Er zijn echter ook varianten met tien of twaalf snaren verkrijgbaar. Een mandoline heeft doorgaans een ronde of druppelvormige body, die is voorzien van één of meer klankgaten. Die klankgaten kunnen rond of ovaal zijn, of gevormd als een f. De body is bevestigd aan een hals. Daar zijn de snaren overheen gespannen, die op de kop zijn vastgedraaid.

Hoe wordt de mandoline bespeeld?

Hoewel de voorlopers van de mandoline veelal met de vingers werden bespeeld (‘tokkelen’) wordt het instrument tegenwoordig meestal bespeeld met een plectrum. De noten van een mandoline klinken na de aanslag sneller uit dan die van grotere snaarinstrumenten zoals western gitaren. Daarom werd rond het einde van de negentiende eeuw de tremolo techniek geïntroduceerd op de mandoline. Hierdoor kunnen de tonen langer worden aangehouden. Dit wordt ook wel sostenuto of sustain genoemd.

Waar komt de mandoline vandaan?

De chitarra morsica, een peervormig snaarinstrument met een bolle rug dat door de Moren naar Europa werd meegebracht, wordt als de oudste voorloper van de mandoline beschouwd. De mandoline zoals wij die kennen zou rond het einde van de zeventiende eeuw zijn ontstaan, in Italië.

De populariteit van de mandoline bereikte een hoogtepunt in de vroege jaren van de twintigste eeuw. Duizenden mannen en vrouwen leerden het instrument bespelen en er werden overal mandolineorkesten gevormd; hierbij werden niet alleen mandolines maar ook uit gitaren en citers bespeeld. Die periode wordt ook wel beschouwd als het Gouden Tijdperk van de mandoline. Na de Eerste Wereldoorlog nam de populariteit geleidelijk weer af. Dat kwam voornamelijk door de opkomst van jazz en ragtime, die het instrument uit de schijnwerpers duwden. In de hechte Italiaanse gemeenschap bleef de mandoline echter onverminderd populair; de Italianen lieten hun muzieksmaak niet beïnvloeden door trends. Rond 1940 kwam de revival van de mandoline, toen het instrument werd gebruikt in een nieuwe vorm van country muziek: bluegrass. William ‘Bill’ Monroe, de vader van bluegrass, bespeelde zijn mandoline op een snel, agressief tempo, met duidelijke invloeden uit de blues. Sindsdien werd het instrument ook door andere muziekstijlen opgepikt, en is de mandoline altijd in de muziekwereld gebleven.

Voor welke muziekstijlen wordt de mandoline gebruikt?

De mandoline wordt tegenwoordig in een breed scala aan muziekstijlen gebruikt. Van bluegrass tot jazz, van klassiek tot rock, en van folk tot country. Ook in de popmuziek zien we hier en daar mandolines. Er zijn dan ook best wat bekende popmuzikanten die de mandoline kunnen bespelen, waaronder Paul McCartney (The Beatles), Eddie Vedder (Pearl Jam) en Jimmy Page (Led Zeppelin).

Wat voor varianten zijn er op de mandoline?

Doordat de mandoline in zoveel verschillende muziekstijlen wordt gebruikt, zijn er heel veel variaties op het instrument ontstaan. De ‘bowlback’ mandoline, met de bolle rug, wordt wereldwijd bespeeld en is dan ook één van de meer populaire varianten. Daarnaast zien we veel Napolitaanse mandolines, ‘carved-top’ mandolines en ‘flat-back’ mandolines.

Om het volume van de mandoline verder omhoog te krijgen, zodat hij in combinatie met luidere instrumenten bespeeld kon worden, zijn er allerlei ontwerp variaties en versterkingstechnieken bedacht. Zo is er bijvoorbeeld de mandolinetto, een mandoline in de vorm van een gitaar; de mandolinebanjo (ook wel een banjoline of manjo), welke klinkt als een banjo maar wordt bespeeld als een mandoline; en de resonator mandoline, waarbij het geluid wordt geproduceerd door één of meer metalen resonatoren in plaats van het gebruikelijke houten soundboard. Ook zijn er elektrische mandolines verkrijgbaar, die net als een elektrische gitaar op een versterker kunnen worden aangesloten.